Surowe rodzicielstwo a zachowania opozycyjno-buntownicze
Zachowania opozycyjno-buntownicze to jedne z zachowań dzieci, z którymi zmaga się coraz większa liczba rodziców. Mają wiele oblicz. Mogą objawiać się uporczywym gniewem i drażliwością, gwałtownymi wybuchami złości, lub denerwującym uporem i tendencją do kłótliwości. Słowo nie wypowiadane głośno i zdecydowanie przez dziecko, może być najczęściej wypowiadanym słowem w relacji z rodzicem. Zachowania opozycyjno-buntownicze bywają przejściowe, związane z trudną sytuacją emocjonalną dziecka lub normatywnymi kryzysami rozwojowymi (kryzys dwulatka, okres dojrzewania), jednak utrwalone w sposobie zachowania dziecka przybierają postać wzorca, który będzie w sposób nieunikniony wpływał na życie dziecka na wielu płaszczyznach.
Dzieci te odbierane są jako mniej „miłe”. Zabawa z nimi jest przeżywana przez rówieśników jako frustrująca i denerwująca, a ciągłe zmaganie się rodziców z „negatywnymi humorami” może wpłynąć na obniżenie progu cierpliwości, czy nawet unikanie relacji z dzieckiem. Dzieci nadmiernie buntownicze częściej przeżywają swoje dzieciństwo jako pełne frustracji i negatywnych emocji. Mają stałe konflikty z rówieśnikami i rodzicami. Są mniej zadowolone z relacji, mają więc mniejsze poczucie wartości własnej a w konsekwencji doświadczają więcej problemów ze zdrowiem psychicznym. Często zmagają się z objawami depresji i nadmiernym lękiem. Ze względu na stale obecne uczucie napięcia i frustracji w okresie dojrzewania mają predyspozycje do nadużywania substancji psychoaktywnych by zniwelować stres.
Nieposłuszne, złośliwe lub prowokacyjne zachowania narażają dzieci z zachowaniami opozycyjno-buntowniczymi na doświadczanie surowych praktyk wychowawczych ze strony swoich rodziców i opiekunów, często doświadczają przemocy z ich strony (w postaci: bicia, krzyków, gróźb, nadmiernie surowych kar). Rodzice chcąc opanować zachowania swojego dziecka zaostrzają dyscyplinę i chociaż ich intencje są podyktowane troską o właściwe wychowanie, surowe praktyki prowadzą do efektów odwrotnych od zamierzonych. Surowerodzicielstwow sposób oczywisty nakręca spiralę opozycji.
Surowe rodzicielstwo objawia się konkretnymi zachowaniami rodzica. Pierwszym z nich jest jawna wrogość wobec dziecka, odbierana przez nie jako odrzucenie. Rodzic niechętnie komunikuje się z dzieckiem, nie spędza z nim czasu. Często też objawia zachowania agresywne, które są dla dziecka niezrozumiałe i przerażające. Może być nadmiernie drażliwy w relacji i w sposób jawny komunikować mu swoje negatywne uczucia – Drażnisz mnie, odejdź, Jesteś wredny, Jesteś przegrywem. Krytykuje, szydzi, nie reaguje na prośby. Rodzic posługujący się stylem autokratycznym w wychowaniu często stosuje przemoc. Jest nadmiernie kontrolujący, restrykcyjny, wymaga bezwzględnego posłuszeństwa, używa surowych kar i szantażuje. Masz to zrobić teraz, bo zabiorę ci telefon na tydzień! W ten sposób prowokuje u dziecka poczucie niesprawiedliwego traktowania. Wyzwala bunt i zachowania agresywne. Co gorsza, najczęściej zachowania odrzucające i wrogie stosowane są w sposób nieprzewidywalny i niekonsekwentny. W wychowaniu panuje chaos. Dziecko nigdy nie wie, czego może się spodziewać ze strony rodzica. Kiedy przechodzę obok ojca, nigdy nie wiem, czy da mi w łeb. Decyzje rodzica-władcy są arbitralne. Rozkazy i kary są zależne od jego nastroju i aktualnego humoru. Bardzo rzadko opierają się na ustalanych wcześniej zasadach, czy umowach.
Jest jeszcze jeden element często wpływający na pojawianie się i utrzymywanie zachowań opozycyjno-buntowniczych u dzieci. Nie musi on być bezpośrednio związany z surowym rodzicielstwem, choć często jest jego elementem. To stopień dopasowania między dzieckiem a opiekunem. Dopasowanie może odnosić się do typu osobowości – dziecko lękowe, drażliwe i dorosły impulsywny, sztywny, albo – dziecko powolne, refleksyjne i dorosły energiczny, szybko reagujący. Mogą też spotkać się – dziecko energiczne, impulsywne i rodzic lękliwy z tendencją do usztywnienia reakcji. Dopasowanie dotyczy także sposobu reagowania i komunikowania się rodzica w sytuacji pojawienia się niepożądanych zachowań dziecka.
Zachowania opozycyjne mogą występować u dzieci w związku z nieharmonijnym rozwojem. Czarno-białe myślenie i sztywne reagowanie w wielu sytuacjach, brak tolerancji dla nowości i zmiany, które powodują bunt i opozycję mogą być objawem zaburzenia ze spektrum autyzmu, a nie wynikiem złej woli dziecka. Wybuchowe zachowania mogą także powstawać na tle objawów depresyjnych czy zaburzenia dwubiegunowego. Także problemy sensoryczne zazwyczaj są przyczyną nadmiernej drażliwości i skłonności do opozycji. Poirytowany rodzic często nie dostrzega faktycznego źródła negatywnego zachowania dziecka, przypisując mu złą wolę, czy złośliwy upór.
Dlatego poszukiwanie źródeł drażliwości dziecka, rozwiązywanie problemów przez współdziałanie, a szczególnie praca nad komunikacją w diadzie rodzic-dziecko, w której pomaga terapeuta, często przynosi pozytywne rezultaty i wyraźnie zmniejsza częstotliwość występowania zachowań opozycyjnych. Ważne jest by zdawać sobie sprawę, że nasilenie irytacji i zachowań buntowniczych u dzieci może poprzedzać rozwój osobowości antyspołecznej i prowadzić do aktów przemocy w dorosłości.
Literatura:
Glasnapp, J., Kiedy przemoc rodzi przemoc. Krzywdzenie i surowe praktyki wychowawcze jako czynnik ryzyka rozwoju zaburzeń opozycyjno-buntowniczych, w: Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka Vol. 23 Nr 1 (2024), s.75-106;
Green, R.W., (2019) Porozumienie przez współpracę. Jak stworzyć partnerską relację ze swoim dzieckiem, Warszawa:Mamania Grupa Wydawnicza Relacja;